تبلیغات
وبلاگ فرهنگی مذهبی کنگاور - عملیات بدر

 

تاریخ انتشار       

۱۹/۱۲/۱۳۹۰

 

منبع      

مركز اسناد انقلاب اسلامی

           

 

چكیده    

اهداف اصلی عملیات بدر دستیابی و تسلط بر جاده العماره – بصره، راه یابی به مركز اصلی هورهای غرب دجله كه استان های ناصریه، بصره و العماره را احاطه می كرد و هم چنین تسلط بر شرق دجله همراه با انهدام نیرو بود؛ پاكسازی پاسگاه های ترابه، بلال، ابولیله و نیز روستاهای البیضه، الصخره، پَد خندق و انهدام پل های العزیر، خندق در حد شمالی منطقه عملیات و پاكسازی روستاها و انهدام پل هایی همچون جبیر در حد جنوبی منطقه در دستور عملیات قرار داشت.

 

 

 

 

 

 

متن  مقاله:

 

20 اسفند 1363

اهداف اصلی عملیات بدر دستیابی و تسلط بر جاده العماره – بصره، راه یابی به مركز اصلی هورهای غرب دجله كه استان های ناصریه، بصره و العماره را احاطه می كرد و هم چنین تسلط بر شرق دجله همراه با انهدام نیرو بود؛ پاكسازی پاسگاه های ترابه، بلال، ابولیله و نیز روستاهای البیضه، الصخره، پَد خندق و انهدام پل های العزیر، خندق در حد شمالی منطقه عملیات و پاكسازی روستاها و انهدام پل هایی همچون جبیر در حد جنوبی منطقه در دستور عملیات قرار داشت.

عملیات بدر مانند عملیات خیبر با هدف نزدیكی به بصره انجام شد. لذا محورهای مختلف جبهه جنوب به منظور یافتن راه كارهای رسیدن به بصره، مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. در این انتخاب عواملی هم چون تجربیات به دست آمده از عملیات خیبر در خصوص الزامات پشتیبانی و تاكتیكی و عملیات آبی و خاكی، جبران بسیاری از نواقص و كمبودهای مهندسی موجود در عملیات مذكور، در اختیار داشتن جزایر مجنون به عنوان مناطق واسط و سرپل كه امكان تمركز نیروها و انتقال تجهیزات به جلو را تسهیل می نمود، موجب شدند منطقه غرب هورالهویزه برای دومین بار به عنوان منطقه عملیات بزرگ بعدی انتخاب گردد.

 

 

 

اهداف اصلی عملیات بدر دستیابی و تسلط بر جاده العماره – بصره، راه یابی به مركز اصلی هورهای غرب دجله  كه استان های ناصریه، بصره و العماره را احاطه می كرد و هم چنین تسلط بر شرق دجله همراه با انهدام نیرو بود؛ پاكسازی پاسگاه های ترابه، بلال، ابولیله و نیز روستاهای البیضه، الصخره، پَد خندق و انهدام پل های العزیر، خندق در حد شمالی منطقه عملیات و پاكسازی روستاها و انهدام پل هایی همچون جبیر در حد جنوبی منطقه در دستور عملیات قرار داشت.

 

موقعیت منطقه عملیات

 

 

منطقه عملیات در غرب هورالهویزه واقع بود كه از شمال به ترابه و زجیه و از جنوب به القرنه، فرات و كانال سوئیب محدود می گردید. این منطقه دارای دو نوع طبیعت متفاوت بود، قسمت خشكی در قسمت غربی كه حداقل عرض آن 2 كیلومتر در زجیه و حداكثر عرض آن 8 تا 9 كیلومتر در العزیر و هاله بود و دو هور بزرگ هویزه در شرق و حمار در غرب این خشكی را احاطه می نمود. طول منطقه عملیات از ترابه تا الهویدی حدود 50 كیلومتر و زمین آن از جنس خاك رس نمكی و به حالت گرد بود. در نزدیكی سیل بندهای هور نیز با نشست آب، منطقه حالت باتلاقی به خود می گرفت. هم چنین منطقه مذكور توسط رودخانه دجله به دو قسمت شرقی و غربی تقسیم می شد. جاده حساس و مهم بغداد – بصره نیز در غرب رودخانه واقع بود. وسعت كل منطقه عملیات اعم از خشكی و هور 1000 كیلومتر مربع می گردید كه 250 كیلومتر مربع آن خشكی و مابقی آن هور بود. دراین منطقه یكی از بزرگ ترین ذخایر نفت عراق موجود بود كه دولت عراق مشغول بررسی و نقشه برداری آن شده بود.

 

 

 

وضعیت دشمن

 

 

بعد از عملیات خیبر، دشمن علاوه بر سازماندهی سپاه های اول، دوم، سوم و چهارم، اقدام به تشكیل یك فرماندهی مستقل به نام فرماندهی نیروهای شرق دجله نمود و رده های مواضع پدافندی در سراسر منطقه جنوب مستقر كرد، در مسیر آب راه ها و در داخل نیزارها كمین هایی قرار داد تا در صورت هجوم نیروهای ایرانی، نقش هشدار دهنده و تاخیری داشته باشد و از نزدیكی نیروهای شناسایی به خط دشمن نیز ممانعت به عمل آورد. همچنین به منظور زیر نظر داشتن هرگونه تحرك و داشتن دید كلی بر هور و اطراف آن دكل های متعددی را نصب نمود. گذشته از كمین و نصب دكل ها، در آب راه ها موانع قابل ملاحظه ای ایجاد كرد كه گذشتن از آن ها بسیار سخت و بلكه غیر ممكن به نظر می رسید. بعد از این موانع، سیل بندی هم مشرف بر آب به عرض 12 متر و ارتفاع 2 متر احداث كرده و بر روی آن سنگرهای متعددی تعبیه كه از سه جهت دارای دید كافی بر روی آب بود. بدین ترتیب هورالهویزه را به طور كامل مسلح به استحكامات پدافندی نمود كه آن را به خط دفاعی بارلو( دژ مستحكمی كه فرانسه در جنگ جهانی دوم در مقابل ارتش آلمان برای جلوگیری از پیشروی آن ها به مسكو درست كرد.) تشبیه می كرد.

 

 

 

طرح مانور

 

 

برای انجام عملیات، سه قرارگاه عملیاتی نجف، كربلا و نوح از عناصر و گردان های ارتش و سپاه تشكیل گردید و منطقه مورد نظر به دو محور شمالی و جنوبی تقسیم شد. محور شمالی به قرارگاه نجف، و محور جنوبی به قرارگاه كربلا واگذار شد.

 

 

 

قرارگاه نجف از شمال البیضه تا امتداد آبراه جمل و قرارگاه كربلا از شمال آبراه جمل و روستای نخیره در شرق دجله و از جنوب منطقه القرنه (خط هاله) وارد عمل می شدند. قرارگاه نوح  نیز ماموریت داشت ضمن تصرف پدافندی و گسترش در آن محور، به سوی پل زردان پیشروی كند و سپس كانال سوئیب را شكافته و آب را به سمت بصره جاری نماید. هم چنین به دو قرارگاه فرعی ظفر و نجف 2 ماموریت های جداگانه ای به صورت احتیاط و نیز انجام عملیات فریب واگذار گردید. به این ترتیب كه قرارگاه ظفر در صورت امكان می بایست به طریق هلی برد از العزیز به طرف شمال در غرب روخانه دجله  حركت كند و نجف 2 نیز ماموریت اجرای آتش روی جاده العماره – بصره و شمال پل العزیر را بر عهده داشته باشد.

 

 

 

شرح عملیات

 

 

عملیات در ساعت 23 روز 19اسفند1363 آغاز گردید و در همان ساعات اولیه تمامی خطوط و استحكامات دشمن به سرعت در هم كوبیده شد. در منطقه قرارگاه كربلا، لشكرهای 8 و 31 به سرعت خود رابه خط دوم دشمن رسانده و در ساعت 2 بامداد پس از پاكسازی این خط كه دارای تعدادی مین پراكنده نیز بود، به سمت دجله حركت نمودند. تیپ 44 نیز پس از شكستن خط اول، سریعاً یك گردان 110 نفری انفجار را به همراه مواد لازم از روی جاده خاكی جبیر به سمت پل فرستاد و در ساعت 02:30 اعلام كرد كه پل بتونی جبیر را از دوطرف منهدم نموده است. در منطقه قرارگاه نجف، به علت وجود چند كمین در فاصله زیادی از خطوط اول دشمن، موج دوم نیروها كه می بایست از آبراه های اصلی حركت كنند با این كمین ها درگیر و در نتیجه متوقف شدند و تا ساعاتی بعد مشغول پاكسازی منطقه گردیدند.

یكی از یكان های قرارگاه نوح نیز در قسمت پَد الهویدی و سیل بند اول دشمن به سیم های خاردار و موانع دشمن برخورد كرد و سپس با تعویض محور و حل مشكلات در ساعت 3 بامداد خط اول را شكسته و پاكسازی پَد الهویدی را تا ساعت 03:20 به پایان رساند و سپس به سمت داخل پیشروی نمود.

در آغاز روشنایی صبح، قرارگاه نجف پاكسازی خط اول خود را به جز البیضه به اتمام رساند در حالی كه واحدهایی از لشكرهای 7، 5 و 14 روی خط دوم درگیر بودند. در این میان، نیروهای لشكر 25 به علت طولانی بودن مسیر خود تا صبح به هدف نرسیده و به عقب بازگشتند. منطقه ترابه نیز به طور كامل پاكسازی گردید. پس از الحاق نیروهای قرارگاه كربلا در خطوط اول و دوم، لشكر 17 از سمت شمال به سمت دجله اقدام به پدافند به سمت شمال نمود و واحدهایی از لشكرهای 8 و 31 به كنار دجله رسیدند. در منطقه قرارگاه نوح نیز لشكر 41، پَد الهویدی و سیل بند اول را پاكسازی كرد.

با شروع روشنایی صبح، پاتك های دشمن نیز آغاز شد. فشارهای ممتد دشمن در طول روز اول منجر به بازپس گیری پَد الهویدی و رخنه محدود در چند محور دیگر گردید. در شب دوم، واحدهایی از قرارگاه نجف در محور چهارراه دوم پَد خندق و جنوب آن وارد عمل شدند. لیكن با مقاومت دشمن مجبور شدند به مواضع قبلی خود بازگردند. در این میان، قرارگاه كربلا موفق شد منطقه پیشرفتگی رودخانه دجله و جنوب جبیر(كیسه ای) را تصرف و تامین نماید. هم چنین، واحدهایی از این قرارگاه موفق شدند خود را به دجله رسانده و ضمن وارد آوردن ضربات موثری بر دشمن، رو به جنوب پدافند نمایند.

با شروع روشنایی صبح روز دوم، پاتك های دشمن با شدت بیشتری آغاز شد و تا پایان این روز موفق به تصرف سیل بند دوم و الصخره و رخنه در برخی نقاط سیل بند اول در جنوب و شمال پَد خندق گردید. در منطقه قرارگاه كربلا، پاتك های دشمن عمدتاً از منطقه هاله به سمت همایون انجام شد كه پس از انهدام تعدادی تانك و نفربر و به گل نشستن تعدادی دیگر، دشمن بدون نتیجه عقب نشست.

در روز سوم عملیات، با بمباران هوایی دشمن تعدادی از واحدهای قرارگاه نجف در وضع نامناسبی قرار گرفتند. چهار راه پَد خندق نیز به دست دشمن افتاد و نیروهای خودی در 600 متری شرق این چهار راه مستقر گردیدند.

 

 

 

در شب و روز چهارم عملیات، واحدهای قرارگاه نجف در شمال چهارراه پَد خندق به دلیل عدم الحاق به جنوب و نیز فشار دشمن، به مواضع اولیه خود عقب نشینی كردند. هم چنین یكی از واحدهای قرارگاه كربلا از خط صفین 3 به سمت شمال تك نمود كه در بعضی از محورها تا جاده خندق پیشروی كرد، لیكن به دلیل عدم پاكسازی منطقه و نیز عدم الحاق با نیروهای قرارگاه نجف مجبور شد به خط صفین 3 باز گردد. سپس، پاتك های شدید دشمن به خط پدافندی صفین 3 آغاز شد. در این پاتك ها، دشمن نتوانست رخنه ای در خط پدافندی مذكور ایجاد كند.

 

 

 

در شب پنجم، قرارگاه كربلا با نیروهای باقی مانده خود به غرب دجله تك نمود. اگر چه این قرارگاه توانست ضمن انهدام نیروهای دشمن، قسمت اعظم پل ابوعران را تخریب كند، لیكن با فشارها دشمن از سمت شمال، جنوب و جنوب شرقی تا صبح روز پنجم  مجبور شد منطقه غرب دجله را به جز سیل بند غربی – در داخل كیسه ای – را تخلیه نماید. با روشنایی صبح روز پنجم پاتك های دشمن با شدت تمام آغاز گردید و تا بعد از ظهر این روز دشمن موفق به ایجاد رخنه در كناره شرقی دجله و برهم زدن آرایش پدافندی خودی گردید. آتش توپخانه دشمن نیز از این روز شدت گرفته و خطوط اول و دوم و سیل بند عقب آبراه ها را مورد هدف قرار داد.

 

 

 

در روز ششم، پاتك های دشمن ادامه یافت كه در ساعت 10 صبح خط صفین 3 به طور كامل به پشت جاده النهیر، جمل 3 منتقل شد. با فشار دشمن و پراكندگی واحد های خودی وضعیت خط بسیار نامساعد گردید. بر همین اساس و به دلیل عدم تضمین برای حفظ خط پَدافندی شمال منطقه با توجه به این كه در صورت شكستن خط فوق، تمامی نیروهای منطقه درخطر انهدام قرار می گرفتند، تصمیم گرفته شد عقب نشینی شود. این عقب نشینی از ساعت 5 بعد از ظهر آغاز شد و تا ساعت 10 شب به پایان رسید و پل پَد چهارم در چند نقطه منهدم و قطع گردید. منطقه ترابه و پَد خندق تا 700 متری شرق چهار راه پَد در دست نیروهای خودی باقی ماند. در شب 2فروردین 1364 دشمن به روستای ترابه پاتك كرد كه با دادن 16 اسیر و تعدادی تلفات مجبور به عقب نشینی شد.

 

نتایج عملیات

 

 

به طور كلی در عملیات بدر علاوه بر تلفات سنگین كه به دشمن وارد شد، بیش از 500 كیلومتر مربع از منطقه هورالهویزه از جمله روستاهای ترابه، لحوك، نهروان، فجیره آزاد گردید، تصرف جاده پد خندق به طول 13 كیلومتر و تثبیت موقعیت در شش كیلومتری جاده العماره – بصره از دیگر نتایج آن بود. در این عملیات هفت تیپ و 5 لشكر عراق بین 20 تا 100 درصد منهدم شدند. همچنین به لشكر گارد ریاست جمهوری و كماندویی سپاه سوم عراق به میزان 20 درصد خسارت وارد شد. بیش از دوازده هزار نفر كشته و مجروح و 3000 نفر به اسارت در آمدند. افزون بر این 180 تانك و نفربر، 100 قبضه خمپاره انداز و توپ منهدم و4 هواپیمای PC – V ، دو هواپیمای میگ و سوخو و 3 بالگرد دشمن سرنگون شدند.     

 

 

 

بازتاب سیاسی عملیات

 

 

عملیات بدر در سطح بین المللی، منطقه ای و داخل دو كشور  ایران و عراق بازتاب گسترده ای داشت. در سطح بین المللی، آمریكا و شوروی نسبت به حمایت از عراق توافق نشان دادند. نمایندگان دو قدرت برتر جهانی آن روز طی نشستی در وین، درباره جنگ ایران و عراق گفتگو كردند و برای جلوگیری از شكست عراق توافق نمودند كه از این كشور حمایت كنند. دولت آمریكا همچنین با گذشت چهار روز از عملیات، از ایران خواست تا مخاصمه را با مذاكره پایان دهد. انگلستان نیز در واكنش نسبت به این عملیات، درخواست كرد كه از طریق سازمان ملل، میان ایران و عراق آتش بس برقرار شود.

 

 

 

با توجه به ادامه جنگ شهرها كه پیش از عملیات در جریان بود ونیز تشدید حملات عراق پس از آغاز حمله، دبیر كل سازمان ملل از دو كشور خواست، از حمله به مناطق مسكونی خودداری كنند. سازمان ملل همچنین بیانیه ای را در 14 ماده منتشر كرد كه در آن از دو كشور خواسته شده بود تا موارد زیر را رعایت كنند: اول خودداری از كاربرد سلاح شیمیایی و حمله به مناطق مسكونی، دوم خودداری از حمله به كشتی های تجاری و حفظ امنیت خطوط هوایی. در این حال دو كشور ایران و عراق، با تحركات دیپلماسی خارجی سعی نمودند تا ضمن توجیه مواضع خود، نظر كشورهای دیگر را به مواضع خود بدست بیاورند.

در سطح منطقه ای، یك هفته پس از عملیات در حالی كه نیروهای ایران در شرق دجله مستقر بودند، حسنی مبارك رئیس جمهور مصر در نخستین سفر خود به عراق، عازم بغداد شد و با صدام حسین دیدار و گفت و گو كرد. همچنین شورای وزیران اتحادیه عرب در یكی از بندهای قطع نامه خود، از عراق حمایت كرد. در میان اعضا كشورهای لیبی، الجزایر و یمن اب این بند از قطع نامه مخالفت كردند.

 

 

 

  از پیامدهای فوری عملیات بدر، تشدید جنگ شهرها و جنگ نفت كش ها بود. رزیم بعثی عراق كه تا قبل از عملیات 127 فروند از كشتی های ایران یا به مقصد ایران را مورد حمله قرار داده بود، با آغاز عملیات بر شدت حملات خود افزود و علاوه بر آن به جنگ شهرها در ابعاد گسترده ای دست زد. در جنگ شهرها ایران برای نخستین بار با اتخاذ سیاست مقابله به مثل، برخی از شهرهای عراق از جمله بغداد را هدف قرار داد. عراق نیز برای اولین بار با هواپیمای میگ 25 و موشك های دور برد به تهران حمله كرد.

بدین ترتیب دامنه جنگ شهرها گسترش زیادی پیدا كرد و در مدت یك ماه و نیم (از سوم اسفند 1363 تا هفدهم فروردین 1364 ) 29 شهر و چند روستای ایران 118 بار مورد اصابت بمب و موشك قرار گرفتند كه بر اثر این حملات، 1227 نفر شهید و 4682 نفر مجروح شدند و خسارات مالی فراوانی به بار آمد. این روند، پس از آن كه دولت ایران اعلام كرد موافقان جنگ در روز قدس راهپیمایی كنند، پایان یافت. راهپیمایی روز قدس كه با حملات موشكی عراق به شهرها همراه بود، با چنان استقبالی از جانب مردم روبرو شد كه باور كردنی نبود. این اقدام ضمن پایان دادن به جنگ شهرها، پاسخی به عناصر مخالف ادامه جنگ بود كه پس از عدم موفقیت عملیات بدر زمینه ظهور پیدا كرده بود.

 

 

 

 

نگاهی به حملات‌ شیمیایی عراق در عملیات بدر

 

در عملیات بدر، رژیم بعثی عراق از همان ابتدای عملیات بمب ها و گلوله‌های توپ حاوی مواد شیمیایی، به ویژه گاز اعصاب را در سطح گسترده‌تر نسبت به عملیات خیبر به كاربرد چرا كه در عملیات پیشین نتیجه خوبی از آن گرفته بود. عراق مواد شیمیایی را با كمك هواپیما به صورت سمپاشی از ارتفاع بالا روی جزیره پخش می‌نمود.

 

 

 

در این عملیات دشمن برای نخستین بار در طول جنگ و نیز برای سومین بار در طی جنگ های دنیا (دو بار نخست در جنگ جهانی اول بوده است) از مشتقات سیانور استفاده كرد. عامل دیگری كه به مقدار زیاد در عملیات بدر به كار گرفته شد، عامل خارش‌زا بود كه عوارض این گاز خارش و قرمز شدن پوست بود و نیروهای ایرانی دانش مقابله با آن را نداشتند.

عراق از یك نوع گاز دیگر نیز استفاده نمود كه هیچ یك از نشانه‌های بالینی آن با گازهای قبلی مطابقت نداشت و ظرف 24 ساعت نخست دو تن از رزمندگان به شهادت رسیدند. البته این گاز بسیار محدود به كار گرفته شد. همچنین دشمن در همان روز نخست عملیات بدر، به مقدار زیاد از بمب‌های فسفری استفاده نمود و با انجام چند حمله با گاز اعصاب و سیانور توانست حدود دو هزار نفر از نیروهای ما را به پشت جبهه تخلیه نماید، در اثر استنشاق گاز سیانور در مدت دو دقیقه برخی از نیروهای ایرانی شهید شدند.

علت شهادت بیشتر رزمندگان در عملیات بدر آلوده شدن به گاز سیانور بود كه حتی فرصت ماسك‌گذاری نداشتند. در این عملیات حدود بیست تا سی تن شهید شدند كه حدوداً پنج مورد مربوط به گاز اعصاب یك عامل مشكوك و دیگران به گاز سیانور مربوط بوده است. البته قبلاً نیز در اثر آلودگی با گاز خردل در حدود پنج نفر دیگر به شهادت رسیده‌ بودند.

 

 

 

تنها در 23 اسفند 1363 و دو روز پس از آن كه بیشترین حملات شیمیایی توسط عراق صورت گرفت، حدوداً ‌‌1500 مجروح شیمیایی گاز اعصاب و سیانور به پشت جبهه تخلیه شدند كه800 نفر مجروح بدحال در بین آنان وجود داشت، از این میان، 250 نفر در حالت اغمای كامل بودند كه برخی حتی نفس شان نیز قطع شده بود و كف از دهان شان خارج می‌شد. با وجود این، از گروه مزبور هیچ كس شهید نشد و همگی با هوشیاری كامل و حال عمومی تقریباً خوب مرخص شدند.

 

 

 

منابع و مآخذ:

 

 

1- نبردهای سال 1362 تا پایان 1364، سرهنگ زرهی ستاد سید یعقوب حسینی، هیات معارف جنگ شهید سپهبد علی صیاد شیرازی، 1389

2- تجزیه و تحلیل جنگ ایران و عراق(تنبیه متجاوز)،جلد سوم، حسین اردستانی، مركز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه، 1379

3- اطلس نبردهای ماندگار، مجتبی جعفری، معاونت عملیات نیروی زمینی ارتش، 83- 1382

4-ارتش و جنگ،ولی الله رضایی، جلد یازدهم، مجمع فرهنگی شهید بهشتی،1388

.: Weblog Themes By bacheshie :.